بنا عرف اللّه و بنا عبد اللّه « 1 » خدا به‌وسيله ما شناخته شده و به‌وسيله ما پرستش مىشود . چون از طريق بيعت با او ، فرد معتقد به وى تشخص مىيابد . البته از رهگذر مبايعت با ايشان ان شخص در اصل با خداوند بيعت كرده است . همچنان‌كه خداوند فرمود : إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ « 2 » كسانى كه با تو بيعت مىكنند ( در حقيقت ) تنها با خدا بيعت مىنمايند . مقدمه سوم بيعت با انان يا براساس ، عنوان « 3 » است ( بيعت عنوانى ) . البته اين بيعت هرچند هم مقيد شود ، باز هم امكان شركت در ان وجود دارد و به همين خاطر براى اثبات وحدت ولى مقرب برهان اقامه شود . مانند افرادى كه بدون رسيدن به محضر پيامبر ، على و ائمه ( ع ) با ايشان بيعت مىنمايند . ( بيعت در عصر غيبت ) نوع ديگر بيعت براساس شهود ولى مقرب و تشخص وى است . مانند افرادى كه در حال حضور ايشان ، به وى ايمان مىآورند . ( بيعت در عصر حضور ) . حال پس از اطلاع از اين مسائل ، درباره گروه دوم مىگوييم خداوند متعال رسيدن انان به اين شرافت و هدايت را گوارايشان سازد . اما در مورد افرادى كه براساس عنوان با ايشان بيعت كرده‌اند ، مىگوييم بايد اولياى مقرب قبل از مرگ امت و خروج انان از دنيا ، بر انها ظهور نمايند ؛ زيرا در اين حالت قابليت امت براى اين امر ، اعتقاد انها به اين موضوع ، و فاعليت نبوت و ولايت براى اين كار به اوج خود رسيده است . البته همه اين موارد براى كامل كردن دايره سعادت مؤمنان است . اما براى

--> ( 1 ) . همان ، ج 26 ، ص 260 . ( 2 ) . فتح ( 48 ) : 10 . ( 3 ) . يعنى امكان اينكه مصداق ان بيش از يك فرد مشخص باشد ، وجود دارد